معنای حدیث «علی قسیم النار و الجنة»

سؤال: معنای حدیث «علی قسیم النار و الجنة» چیست؟
پاسخ کارشناس : 

حدیث فوق الذکر از احادیث مشهور و معروفی است که شیعه و سنی در کتب روایی نقل نموده اند. بعضی از مصادر این حدیث از این قرار است:

  1. علی بن ابراهیم قمی این روایت را در تفسیر خود نقل نموده است.[1]
  2. این روایت در تفسیر منتسب به امام حسن عسکری علیه السلام نیز وارد گردیده به گونه ایی که در این کتاب بابی مختص به این روایت گردیده است.[2]
  3. راوی جلیل القدر محمد بن حسن صفار در کتاب بصائر الدرجات، روایات فراوانی را با این مضمون نقل کرده است از جمله این روایت: « َ قَالَ عَلِيٌ‏ أَنَا قَسِيمُ‏ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ أُدْخِلُ أَوْلِيَائِيَ الْجَنَّةَ وَ أَعْدَائِيَ النَّارَ.»

امیر المؤمنین علیه السلام می فرماید من تقسیم کننده بهشت و جهنمم. دوستانم را وارد بهشت و دشمنانم را وارد جهنم می نمایم.[3]

  1. مرحوم کلینی نیز در کتاب شریف کافی سه روایت با این مضمون نقل می نماید.[4]

نقل این روایت در کتب شیعه بسیار فراوان است به قدری که می توان ادعاء نمود از حد تواتر تجاوز نموده است. علامه مجلسی در کتاب شریف بحار الانوار فصلی نزدیک به 20 صفحه را در رابطه با روایات وارده با این مضمون قرار داده است.[5]

این حدیث در منابع اهل سنت نیز به چشم می خورد تا آنجا که ابن ابی الحدید معتزلی از این حدیث، به حدیث شایع و مستفیض تعبیر می نماید.[6]

اما در معنای این حدیث احتمالاتی وجود دارد:

احتمال اول: از آنجایی که حب امیر المؤمنین علیه السلام ملاک ایمان و بغض آن حضرت ملاک کفر و نفاق است و از طرف دیگر ایمان شرط ورود در بهشت و عاقبت کفر ورود در جهنم است، آن حضرت، تقسیم کننده بهشت و جهنم و جدا کننده بهشتیان از جهنمیان است؛ زیرا هر آنکه حب او را داشته باشد بهشتی و هر آنکه بغض او را داشته باشد، جهنمی خواهد شد.

این احتمال از احمد بن حنبل - از بزرگان اهل سنت- نقل گردیده است.  در کتاب طبقات الحنابلة  از محمد بن منصور نقل شده است: ما پیش احمد بن حنبل بودیم که مردی به او گفت: در مورد حدیثی که از علی علیه السلام نقل شده است: «من تقسیم کننده آتشم» چه میگویی؟ گفت: چه چیزی از این حدیث را انکار می کنید؟ مگر روایت نشده برای ما که پیامبر به علی فرمود: «تو را دوست نمی دارد مگر مؤمن و دشمن نمی دارد مگر منافق» گفتیم: بله. گفت: جای مؤمن کجاست؟ گفتیم: در بهشت، و جای منافق کجاست؟ گفتیم: در جهنم. گفت: بنابراین علی تقسیم کننده بهشت و جهنم است.»[7]

احتمال دوم: امیر المؤمنین علیه السلام خود در روز قیامت، دوستان خود را وارد بهشت می کند و دشمنانش را وارد جهنم.

آنچه به نظر می رسد این است که ظاهر لفظ حدیث مطابق احتمال دوم است؛ زیرا طبق احتمال اول امیر المؤمنین خود تقسیم کننده بهشت و جنهم نیستند بلکه طبق این احتمال آن حضرت ملاک تقسیم بهشت و جهنمند. این در حالی است که در حدیث، تقسیم کردن بهشت و جهنم به خود امیر المؤمنین مستند شده و خود حضرت بر عهده گیرنده این کار معرفی شده اند.

به دیگر سخن اگر در حدیث گفته شده بود «علی ملاک تقسیم بهشت و جهنم است» احتمال اول از حدیث قابل برداشت بود ولی آنچه در حدیث آمده این است که خود علی تقسیم کننده بهشت و جهنم است و این معنی تنها با احتمال دوم سازگار است.

بنابراین آنچه مطابق ظاهر لفظ حدیث است همان احتمال دوم است. افزون بر این روایات فراوان دیگری است که در آن به صراحت از این سخن رانده شده که امیر المؤمنین خود بر عهده گیرنده وارد کردن بهشتیان در بهشت و جهنمیان در جهنم است و اساسا بهشتیان و جهنمیان به دستور مستقیم آن حضرت وارد بهشت یا جهنم می گردند.

برخی از این روایات از این قرار است:

مرحوم صدوق در کتاب امالی خود از رسول اکرم (ص) نقل می نماید: « قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يُؤْتَى بِكَ يَا عَلِيُّ عَلَى نَجِيبٍ مِنْ نُورٍ وَ عَلَى رَأْسِكَ تَاجٌ قَدْ أَضَاءَ نُورُهُ وَ كَادَ يَخْطِفُ أَبْصَارَ أَهْلِ الْمَوْقِفِ فَيَأْتِي النِّدَاءُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ أَيْنَ خَلِيفَةُ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ فَتَقُولُ هَا أَنَا ذَا قَالَ فَيُنَادِي الْمُنَادِي يَا عَلِيُّ أَدْخِلْ مَنْ أَحَبَّكَ الْجَنَّةَ وَ مَنْ عَادَاكَ النَّارَ فَأَنْتَ قَسِيمُ الْجَنَّةِ وَ أَنْتَ قَسِيمُ النَّار.»[8]

رسول خدا (ص) بعلى بن ابى طالب (ع) فرمود روز قيامت كه شود تو را بر اسبى نجيب از نور بياورند و بر سرت تاجى باشد كه نورش درخشان بتابد كه نزديكست ديده اهل محشر را خيره كند و ندا از طرف خداى جل جلاله رسد كه كجاست خليفه مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ تو عرض كنى من اكنون حاضرم سپس جارچى جار كشد اى على هر كه دوستت دارد ببهشت ببر و هر كه دشمنت دارد بدوزخ بر، توئى قسيم بهشت، توئى قسيم دوزخ.

شیخ طوسی نیز در کتاب امالی خود از پیامبر اکرم (ص) نقل می نماید: « كَيْفَ بِكَ يَا عَلِيُّ إِذَا وَقَفْتَ عَلَى شَفِيرِ جَهَنَّمَ وَ قَدِمْتَ الصِّرَاطَ وَ قِيلَ لِلنَّاسِ جُوزُوا وَ قُلْتَ لِجَهَنَّمَ هَذَا لِي وَ هَذَا لَكِ فَقَالَ عَلِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ أُولَئِكَ فَقَالَ أُولَئِكَ شِيعَتُكَ مَعَكَ حَيْثُ كُنْت‏.»[9]   

یا علی! چگونه ایی هنگامی که بر لبه جهنم می ایستی و نزد صراط می آیی. به مردم گفته می شود (از صراط) بگذرید. تو به جهنم می گویی: این فرد برای من است و این یکی برا توست. سپس علی گفت: ای رسول خدا؟ آنان چه کسانیند؟ فرمودند: آنان شیعیان توأند. با توأند هر آنجا که تو باشی.

همانطور که روشن است، این روایات و روایاتی نظیر آنها بر این دلالت می نماید که داخل نمودن بهشتیان به بهشت و جهنمیان به جهنم، به دستور مستقیم امیر المؤمنین علیه السلام انجام می شود.

ابن ابی الحدید بعد از اینکه دو احتمال پیشین را از ابو عبیده نقل می کند، می نویسد: «احتمال دوم، مطابق روایاتی است که امیر المؤمنین علیه السلام به جهنم می فرماید: این فرد برای من است پس او را ترک کن و این فرد برای توست پس بیگرش.»[10]

در پایان نقل روایتی از امام رضا علیه السلام در رابطه با حدیث فوق الذکر خالی از لطف نیست:

شیخ صدوق در کتاب عیون اخبار الرضا از ابا صلت هروی نقل می کند: «روزى مأمون بحضرت رضا عرض كرد يا ابا الحسن خبر بده مرا از جد بزرگوارت امير المؤمنين (ع) كه بچه وجه قسمت‏كننده بهشت و جهنم است و بچه معنى اين مطلب را از براى او اثبات كنيد. بتحقيق كه فكر بسيارى در اين مطلب كرده‏ام. حضرت رضا بآن ملعون فرمود يا امير المؤمنين آيا از پدرت از پدرانت از عبد اللَّه بن عباس روايت نكردى كه گفت از رسول خدا (ص) شنيدم كه فرمود حب على ايمانست و بغض او كفر است عرض كردم بلى روايت كرده‏ام فرمود پس قسمت بهشت و جهنم هر گاه بر دوستى و دشمنى على باشد كه هر كس دوست اوست بهشت از او باشد و هر كس دشمن اوست جهنم از او باشد پس على قسيم بهشت و جهنم خواهد شد مأمون گفت خدا مرا بعد از تو زنده نگذارد. يا ابا الحسن! شهادت ميدهم كه توئى وارث علم رسول خدا ابو الصلت هروى گويد چون حضرت رضا (ع) بمنزل خود مراجعت فرمود من نزد او آمدم و بآن جناب عرض كردم يا ابن رسول اللَّه چقدر جواب نيكوئى بامير المؤمنين يعنى مأمون دادى حضرت فرمود اى ابا صلت من بنا بر راهى كه او ميدانست جواب او را دادم و ليكن از پدر بزرگوارم شنيدم كه از پدران خود از على (ع) روايت ميكرد كه آن جناب فرمود رسول خدا بمن فرمود: «يا على انت قسيم النار و الجنه يوم القيمه تقول النار هذا لى و هذا لك.»

يا على توئى قسيم جهنم و بهشت در روز قيامت كه بآتش فرمائى اين بنده از آن تست و اين بنده از آن من است.»

 



[1] . تفسیر علی بن ابراهیم قمی، ج 2 ص 324 و ص 326.

[2] . تفسیر منسوب به امام حسن عسکری، ص 138 و 435.

[3] . بصائر الدرجات، ج 1 ص416.

[4] . کافی، ج 1، ص 196- 198.

[5] . بحار الانوار، ج 39، ص 193- 210.

[6] . شرح نهج البلاغة، ج 9 ص 165.  برخی از منابع اهل سنت که این حدیث را نقل نموده اند از این قرار است: مسند الإمام زيد: 455، مناقب الإمام عليّ عليه السّلام- لابن المغازلي-: 107 ح 97، فردوس الأخبار 2/ 78 ح 3999، طبقات الحنابلة- لابن أبي يعلى- 1/ 295، الشفا- للقاضي عياض- 1/ 338، مناقب الإمام عليّ عليه السّلام- للخوارزمي-: 40 و 41 و 294 ح 281، تاريخ دمشق 42/ 298- 301، النهاية في غريب الحديث و الأثر 4/ 61، شرح نهج البلاغة 2/ 260 و ج 9/ 165 و ج 19/ 139، فرائد السمطين 1/ 325 و 326 ح 253 و 254، البداية و النهاية 7/ 283، جواهر العقدين: 446 و 447، الصواعق المحرقة: 195، ينابيع المودّة 1/ 254 ح 12

[7] . طبقات الحنابلة ج 1 ص 320.

[8] . امالی، ص 361.

[9] . امالی، ص 58.

[10] . شرح نهج البلاغة، ج 9 ص 165.

 

افزودن دیدگاه

مطالب مرتبط با این نوشته

موردی یافت نشد.